Sejm RP ustanowił ks. Stanisława Staszica jednym z patronów 2026 roku. Jego 200. rocznica śmierci to doskonała okazja, aby przypomnieć sylwetkę jednego z najwybitniejszych przedstawicieli polskiego oświecenia. Staszic zasłynął jako pisarz polityczny i naukowiec. Wspierał rozwój edukacji. Inicjował powstanie ośrodków przemysłowych. Pasjonował się geografią i geologią.
Ksiądz Staszic – guwerner o trudnym charakterze
Stanisław Wawrzyniec Staszic urodził się w 1755 roku w rodzinie mieszczańskiej w Pile, gdzie jego dziad i ojciec sprawowali funkcję burmistrza. Kształcił się w Poznaniu. Tam też wstąpił do seminarium i otrzymał święcenia kapłańskie. Wybór stanu duchownego podyktowany był względami praktycznymi i umożliwiał awans społeczny osobom pochodzenia mieszczańskiego. Wedle niektórych przekazów matka Staszica, osoba głęboko religijna, uczyniła ślub, że jej syn zostanie duchownym. Lata 1779 – 1781 spędził na studiach w Lipsku, Getyndze i Paryżu, gdzie zgłębiał zagadnienia filozofii, nauk przyrodniczych i poznał idee francuskiego oświecenia.
Po powrocie do kraju Staszic otrzymał posadę wychowawcy synów byłego kanclerza i ordynata Andrzeja Zamoyskiego. Dzięki temu zetknął się ze środowiskiem osób zaangażowanych w sprawy polityczne. Relacje wychowawcy z podopiecznymi nie układały się najlepiej. Staszic dał się poznać jako osoba porywcza, ubliżająca wychowankom, a niekiedy używająca wobec nich przemocy fizycznej. Pomimo tego zachował mocną pozycję w domu Zamoyskich. Co więcej, z panem domu łączyły go podobne zapatrywania na sprawy krajowe, o których obaj chętnie dyskutowali.
„Przestrogi dla Polski”
Staszic uzyskał doktorat obojga praw w Akademii Zamojskiej. Objął tam katedrę języka francuskiego. Zajmował się tłumaczeniami z języka francuskiego, przełożył na polski „Epokę Natury” Georges’a Buffona. W 1787 roku wydał anonimowo „Uwagi nad życiem Jana Zamoyskiego”, w której to pracy, w kilkunastu rozdziałach przedstawił swoje poglądy m.in. na temat edukacji, prawodawstwa, władzy wykonawczej i sugerował, jak należy ratować Polskę przed podziałami.
W 1788 roku, w chwili rozpoczęcia obrad Sejmu Wielkiego Staszic przeniósł się do Warszawy. Z dużą uwagą śledził przebieg obrad i oceniał podejmowane uchwały. Przemyślenia i wskazówki zawarł w „Przestrogach dla Polski” (1790) wydanych anonimowo. Opowiadał się za zniesieniem liberum veto, nadaniem wolności osobistej chłopom i zapewnieniem praw dla mieszczan.
Stanisław Staszic – miłośnik wędrówek, mecenas nauk
W 1794 r. Staszic zamieszkał w Wiedniu, gdzie spędził trzy lata. Po powrocie poświęcił się swojej pasji krajoznawczej i badaniom geologicznym. Przewędrował przez niemal całe Tatry, zdobywając najwyższe szczyty. Organizował wyprawy w Karpaty. Zwiedzał okolice Kielc, Krakowa, Lublina i Lwowa. Przy tej sposobności prowadził badania geologiczne. W efekcie powstało dzieło „O ziemiorództwie Karpatów i innych gór i równin polskich”, wydane w 1815 r.
Z początkiem XIX w. Staszic osiadł na stałe w Warszawie i wstąpił do Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Dał się poznać jako jeden z jego najbardziej zaangażowanych członków – naukowców. W latach 1808 – 1825 pełnił funkcję prezesa Towarzystwa, przyczyniając się do podniesienia prestiżu instytucji. Z jego inicjatywy w latach 1820 -1823 wybudowano pałac Towarzystwa Przyjaciół Nauk (dziś Pałac Staszica) u zbiegu ulic Nowy Świat i Krakowskie Przedmieście. Projekt wykonał Antonio Corazzi, jeden z najznakomitszych architektów warszawskich pierwszej połowy XIX w. Przed pałacem ustawiono pomnik Mikołaja Kopernika , wzniesiony z inicjatywy Staszica. Prace nad monumentem zlecono w 1820 r. słynnemu duńskiemu rzeźbiarzowi Bertelowi Thorvaldsenowi. Rzeźbę astronoma odsłonięto w 1830 r.
Edukować i uprzemysłowić kraj
W czasach Księstwa Warszawskiego i Królestwa Polskiego Staszic zaangażował się w pracę organów administracji rządowej. W latach 1807 – 1812 był członkiem Izby Edukacyjnej i Dyrekcji Skarbu. Tworzył projekty kształcenia urzędników państwowych, postulował rozwój edukacji dla ubogiej młodzieży miejskiej i tworzenie szkół rzemieślniczych. W 1818 został zastępcą ministra oświaty Królestwa Polskiego, a w 1824 r. ministrem stanu Królestwa Polskiego.
Dużą rolę odegrał jako zwierzchnik Dyrekcji Przemysłu i Kruszców w Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych i Policji. Przyczynił się do budowy kopalni węgla w Dąbrowie Górniczej oraz inwestycji przemysłowych w Zagłębiu Staropolskim. Dzięki jego staraniom utworzono w Kielcach w 1816 r. Szkołę Akademiczno – Górniczą, którą uważa się za pierwszą polską uczelnię techniczną.
Prekursor spółdzielczości chłopskiej
Jednym z najbardziej nowatorskich przedsięwzięć Staszica było powołanie w 1816 r., w jego hrubieszowskich dobrach, Towarzystwa Rolniczego Hrubieszowskiego. Powstała wówczas fundacja o charakterze spółdzielni, do której przyłączyło się ponad trzystu gospodarzy. Na czele towarzystwa stał prezes oraz tzw. rada gospodarcza. Chłopi mieszkający na ziemiach podległych towarzystwu zostali zwolnieni z pańszczyzny i otrzymali dziedziczne prawo własności ziemi. Towarzystwo, oprócz ziemi, dysponowało licznymi warsztatami tkackimi, młynami, tartakiem, cegielnią i innymi zakładami. Przedsiębiorstwa te wydzierżawiano. Zyski przeznaczano m.in. na szkoły, szpital oraz opiekę nad sierotami i osobami starszymi.
Staszic zmarł w 1826 r. w Warszawie. Został pochowany obok pokamedulskiego kościoła Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Marii Panny na warszawskich Bielanach. Część pozostawionego przez niego majątku (800 tys. złotych) została przekazana na wsparcie dla Szpitala Dzieciątka Jezus, Instytutu Głuchoniemych, Szpitala św. Ducha oraz budowę pomnika Kopernika.
Podsumowując, Stanisław Staszic był jedną z najwybitniejszych postaci polskiego oświecenia, która łączyła działalność naukową, społeczną i polityczną z troską o rozwój kraju. Zasłynął nie tylko jako autor „Przestróg dla Polski” i propagator reform, ale również jako mecenas nauki, organizator szkolnictwa oraz inicjator rozwoju przemysłu i nowoczesnego rolnictwa. Jego działalność przyczyniła się do rozwoju edukacji, geologii, górnictwa i spółdzielczości na ziemiach polskich. Do dziś pozostaje symbolem człowieka, który swoją wiedzę i zaangażowanie podporządkował idei modernizacji oraz wzmacniania państwa.
Ksiądz Stanisław Staszic – najczęściej zadawane pytania i odpowiedzi
Z czego zasłynął Stanisław Staszic?
Stanisław Staszic zasłynął przede wszystkim jako wybitny przedstawiciel polskiego oświecenia, pisarz polityczny, naukowiec i reformator społeczny. Był autorem „Przestróg dla Polski”, wspierał rozwój edukacji, przemysłu i nauki, a także przyczynił się do rozwoju geologii, górnictwa oraz szkolnictwa technicznego na ziemiach polskich.
Czy Staszic był księdzem?
Tak, Stanisław Staszic był księdzem – otrzymał święcenia kapłańskie po ukończeniu seminarium w Poznaniu. Wybór stanu duchownego miał jednak w dużej mierze charakter praktyczny i umożliwiał osobom pochodzenia mieszczańskiego awans społeczny.
Gdzie pochowany jest Staszic?
Stanisław Staszic został pochowany obok pokamedulskiego kościoła Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Marii Panny na warszawskich Bielanach. Po jego śmierci część majątku przeznaczono m.in. na wsparcie szpitali, Instytutu Głuchoniemych oraz budowę pomnika Mikołaja Kopernika.
Kim był ojciec Staszica?
Ojcem Stanisława Staszica był Wawrzyniec Staszic, który podobnie jak dziad przyszłego uczonego pełnił funkcję burmistrza Piły. Rodzina Stasziców należała do mieszczaństwa, co miało duży wpływ na późniejsze poglądy społeczne i działalność samego Stanisława Staszica.
