Medale należą do świata sztuki i numizmatyki. Na przestrzeni dziejów były źródłem komunikacji, propagandy, sposobem upamiętnienia ważnych wydarzeń i postaci, a od XX wieku również wyrazem artystycznych emocji czy refleksji. W gościnnym artykule doktora Dominika Maińskiego, historyka sztuki i członka Zarządu Polskiego Stowarzyszenia Sztuki Medalierskiej przybliżamy najważniejsze terminy dotyczące medali.
Medale – definicja
Jak podaje Słownik terminologiczny sztuk pięknych z 1969 roku – medal to „okrągły lub owalny krążek zdobiony po jednej lub po obu stronach reliefem; medale wieloboczne nazywa się plakietkami; wykonywane głównie z metali techniką odlewania lub bicia stemplem, rzadziej trybowania i niello” (s. 229). Zgodnie z klasycznym rozumieniem medalu można zatem wymienić kilka cech łączących te przedmioty. Są to: okrągły kształt, metal i jego stopy jako dominujący materiał, dwustronność, płaski relief, wizerunek portretowy (na awersie), rewers wypełniony kompozycją nawiązującą do przedstawienia ze strony przedniej, napisy.
Należy wspomnieć, że w kilku publikacjach o charakterze encyklopedycznym czy leksykograficznym zabrakło w ogóle, co znamienne, pojęcia „medalu”. Tak jest w przypadku Małej encyklopedii powszechnej PWN pod redakcją Bogdana Suchodolskiego z 1959 roku oraz w ważnym dziele Andrzeja Mikołajczyka – Leksykonie numizmatycznym z 1994 roku.
Zobacz najnowsze złote medale na stronie Skarbnicy Narodowej.
Funkcje medali
Tożsamość przedmiotu i możliwość nazwania go mianem medalu jeszcze pewien czas temu podyktowana była jego funkcją. Od zawsze medal służył do upamiętniania ważnych osób, stąd dominującym w nim motywem ikonograficznym jest portret bohatera. Poza tym przypominał ważne momenty dziejowe. Stanowił pamiątkę współczesnych wydarzeń, był nagrodą za wybitne osiągnięcia, także sportowe. Medal odnosił się również do istotnych idei w życiu narodu czy grupy społecznej. Dodatkowo w czasie Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej stanowił doskonałe narzędzie propagandy – głównie poprzez seryjność produkcji i szeroki zasięg społeczny. Niektórzy badacze ze względu na podobieństwo funkcji uznają medal wręcz za poprzednika współczesnego plakatu. Z powodu niewielkich rozmiarów tego pierwszego nie ma szansy na zbytnie rozbudowanie treści, nagromadzenie wielu znaków czy narrację. Medal, tak jak i plakat, posługuje się więc symbolami i skrótami myślowymi, które dosyć szybko odnoszą uwagę odbiorcy do sedna przekazywanych treści.
Źródło informacji, kronika, kalendarium
Medale, zwłaszcza z danego terenu i z określonego czasu, mogą stanowić cenną kronikę historyczną, kalendarium życia regionu czy miasta. Z powodu ewentualnego braku zachowania lub nieistnienia innych źródeł historycznych medal może stanowić jedyny nośnik informacji o zamierzchłych czasach. Może być też źródłem wiedzy na temat wyglądu sportretowanej postaci i jej zasług.
Numizmat, numizmatyka
Kiedyś za numizmat uważano dawną monetę lub medal, które mają wartość zabytkową. Obecnie rozszerzono to pojęcie, włączając w jego zakres dzieła nie tylko ważne historycznie, ale również wyróżniające się walorami kolekcjonerskimi i artystycznymi. Przedmiotem zainteresowania numizmatyki jako dziedziny z kręgu nauk pomocniczych historii są zarówno monety i medale. Głównie jako źródła historyczne, dokumenty epoki i – co trzeba mocno podkreślić – każdej epoki, również czasów współczesnych.
Jan III Sobieski był mistrzem budowania swojego wizerunku na medalach. Przeczytaj artykuł na naszym blogu.
„Kieszonkowy pomnik”
W drugiej połowie XX wieku pojawiło się pojęcie tzw. kieszonkowego pomnika, używane przez Jerzego Jarnuszkiewicza i Bronisława Chromego. Przy okazji można wspomnieć o trzech głównych sposobach osiągania uprzestrzennienia materii rzeźbiarskiej w medalierstwie współczesnym.
Pierwszym, najczęstszym sposobem jest wysokie rzeźbienie powierzchni medalu, nakładanie dużej ilości materiału na gładkie tło. Drugim, najtrudniejszym, jest charakterystyczne głównie dla Ewy Olszewskiej-Borys nieoczywiste przenikanie się form negatywowych i pozytywowych reliefu, zapadanie się pewnych partii w głąb powierzchni dzieła, podczas gdy inne wychodzą ponad nią.
Trzecim, uproszczonym sposobem jest wycinanie w powierzchni medalu ażurów. Tak tworzył głównie Bronisław Chromy, kreując w środku kompozycji dzieła całopostaciowe, choć niewielkie, figury bohaterów, otoczone de facto powietrzem. Często jego prace zaopatrzone były w mały cokolik umieszczony pod stopami postaci. To powodowało, że powstawał zminiaturyzowany pomnik z jego główną cechą upamiętnienia wybitnych osób. Przy okazji ziściła się idea, do której dążyli niektórzy artyści – monumentalizmu w medalierstwie.
Istnieje jedna ważna różnica między medalem a pomnikiem, poza rozmiarem. Monument ma zazwyczaj charakter jednostkowy i może uleć zniszczeniu np. w toku przewrotów politycznych. Medal natomiast – ze względu na zmultiplikowanie – może przetrwać wieki.
Medal autorski, synkretyzm sztuk
Tradycyjne medale od zawsze funkcjonowały w formie zwielokrotnionej. To czyniło je jednym z najbardziej rozpowszechnionych, a co za tym idzie – oddziałującym społecznie – środkiem przekazu informacji. Od drugiej połowy XX wieku rozpowszechnił się tzw. medal autorski, głównie odlewany w brązie, tworzony z wewnętrznej potrzeby artysty, często unikatowy, wykreowany w jednym egzemplarzu. Są to dzieła zazwyczaj, co ważne, pozbawione funkcji upamiętniania na rzecz osobistej wypowiedzi twórcy na nurtujący go temat. Współczesny rozwój sztuki miał olbrzymi wpływ również na dziedzinę medalierstwa. Z jednej strony rozszerzyło to radykalnie gamę form wypowiedzi, natomiast z drugiej – spowodowało odejście od klasycznego rozumienia medalu.
Najważniejszą cechą współczesnego medalierstwa jest interdyscyplinarność i synkretyzm sztuk. Jest ono nadal dziedziną plastyki dekoracyjnej. Do medalierstwa zalicza się bowiem m.in. medalion. To specyficzna forma, której definicję podaje wspomniany Słownik terminologiczny sztuk pięknych: „w dekoracji architektonicznej i rzemiośle artystycznym okrągła, owalna, ujęta w ramy płaskorzeźba lub malowidło; motyw charakterystyczny dla dekoracji renesansowej, barokowej i klasycystycznej” (s. 229).
Sztuka małego reliefu
Co oczywiste, medal jest małą formą rzeźbiarską, płaskorzeźbą, posługującą się najczęściej reliefem. Niekiedy w literaturze na określenie współczesnego medalierstwa używa się wręcz pojęcia tzw. sztuki małego reliefu. Twórcami są tu zazwyczaj wykwalifikowani rzeźbiarze. Poza metodami rzeźbiarskimi obecnie wykorzystują oni także środki wyrazu charakterystyczne dla malarstwa, grafiki, architektury czy nawet sztuki kinetycznej. Medale stają się trójwymiarowe, są formami nie tylko, jak dawniej, płaskimi, ale w pełni przestrzennymi. Można je postawić, wprawiać w ruch, z ich środka wybrzmiewa dźwięk, niekiedy nawet świecą (prace Moniki Molendy).
Przeczytaj rozmowę z Moniką Molendą i zobacz wybrane medale artystki.
Niektóre tworzy się z materiałów kruchych i mniej trwałych, w tym drewna (Stanisław Kośmiński) czy z wykorzystaniem w kompozycji różnego rodzaju płynów, jak woda czy wino (Sebastian Mikołajczak), co przeczy trwałości tradycyjnie używanego metalu. Obecnie we współczesnym medalierstwie w ramach odbioru dzieła sztuki może być zaangażowany właściwie każdy ludzki zmysł, nie tylko wzrok czy dotyk, ale również słuch i – co może szokować – smak. Tworzone są medale dalekie od realizmu – powstają prace abstrakcyjne, bez napisów, tradycyjnych portretów i innych czytelnych treści.
Współcześnie można mówić właściwie o jednym wspólnym czynniku w sztuce medalierskiej – niewielkim nadal rozmiarze przedmiotu, mierzącego do kilkunastu centymetrów. To umożliwia, tak jak zawsze chciano, zmieszczenie medalu w dłoni. To z kolei zapewnia, przynajmniej teoretycznie, bardzo bliski, intymny wręcz kontakt z dziełem sztuki.
Awers i rewers medalu
W związku z tym, że współczesne medale przestają być jedynie przedmiotami płaskimi, dwustronnymi. Tworzone są formy przestrzenne, z abstrakcyjną ikonografią, pojawia się problem awersu i rewersu. Awers medalu uważa się za stronę bogatszą informacyjnie, na której zawarty jest temat pracy. Rewers jest uzupełnieniem, rozwinięciem lub wyjaśnieniem treści ze strony przedniej. Współcześnie następuje dowolne rozłożenie wizerunków i informacji. To powoduje, że – zwłaszcza w przypadku medali artystycznych (przede wszystkim abstrakcyjnych) – jedynie tytuł (czy opis) może wskazać odbiorcy ich strony. Tym, który decyduje o podziale na awers i rewers, jest sam artysta. W przypadku medali wielostronnych problem dwóch stron przestaje mieć znaczenie.
Artyści a medale
Dalekie odejście od tradycji medalierskiej spowodowało problem nazewniczy. Stworzono bardzo pojemne pojęcie tzw. małej formy rzeźbiarskiej, akcentując niewielki rozmiar jako coś, co pozostało z kanonu. Niepohamowany rozwój współczesnej sztuki, także medalierskiej, łączenie dyscyplin plastycznych, dają prawo do rozszerzenia rozumienia i definiowania medalierstwa. Ważne jest uznanie medalu (jak każdego dzieła) za dokument epoki, który odzwierciedla czasy, w których powstał. W ramach współczesnej sztuki ze wszystkimi jej odcieniami, będącej też reakcją na rzeczywistość, tworzone są prace, którym należy się szacunek. Ostateczną instancją, która ma prawo nazywać swoje dzieła, jak chce, powinien pozostać sam artysta.
dr Dominik Maiński, historyk, historyk sztuki, członek Zarządu Polskiego Stowarzyszenia Sztuki Medalierskiej
Więcej medali zobaczysz na stronie Polskiego Stowarzyszenia Sztuki Medalierskiej
